Solvent ve Çözücü Kimyasallar

Solventler, çözücü anlamını taşımaktadır. Sanayimizde uçucu ve temizleyici bileşikler olarak gözükür. Daha çok tinere alternatif olarak gözükmek ile birlikte çok değişik kullanım alanları vardır. Solvent kimya sektörü için önemli bir sorun çözücüdür. Fakat solvent kimya sektöründe sorun çözerken zararları da bilinmelidir.

Solvent çeşitleri kullanım alanına göre farklılıklar göstermektedir:

  • Solventli endüstriyel temizleyiciler
    • – Hidrokarbon bazlı çözücülerle sistem temizliği
    • – Mekanik bakım grupları için çözücü solventler
    • – Elektrik&elektronik bakım grupları için çözücü solventler
  • Yağlayıcı ve pas önleyiciler
  • Ekipman ve araç temizleyiciler
  • Havacılık, denizcilik ve demiryolları alanında kullanılan temizleyiciler

Endüstriyel yağ sökücüler: Yapısı itibari ile yağ sökme efektini daha hızlı yapabilmesi açısından formülüze edilirler tüm aksamlar için tipi vardır.

Metal yağ sökücü: Daha çok metal üzerinden yıkama veya daldırma yağ sökücü solventli temizleyici olarak kullanılırlar.

Mürekkep ve yağ sökücü: Matbaa sektörüne özel boya sökücü solventli temizleyici ve mürekkep sökücü solventler çeşididir.

Ağır yağ sökücü solvent: Karbon sökücü solventler olarak da bilinmektedir.

Kumaş yağ sökücü ve leke sökücü solvent: Fabrika kalite kontrol masasında kumaş leke ve kumaş yağ sökücü olarak kullanılır.

Elektriksel solvent: Elekrik pano, elektrik motor ve elektronik aksamların temizlenmesi için üretilmiş yağ çözücü solventli satışı vardır.

Tutkal sökücü solventler: Ahşap tutkal sökücü solventler mobilya sektörü için tutkal atıklarının temizlenmesi için üretilen tutkal sökücü ürünlerdir.

Dokuma tezgahı temizleyici: Makine aksamları ve dokuma kiri için özel olarak üretilen boyaya zarar vermeyen yağ çözücü çeşididir.

Sanayi tipi kokusuz ( yağ alma solventi) solventler: Koku eşiği çok düşük bir solventtir. Bir kaç tipi vardır. Koku farklılıkları ve sökücülük farklılıkları vardır.

Solvent Zararları

Çok fazla miktarda toksik solvente maruz kalınması durumunda deri, göz, ciğerler veya diğer organları tahriş olabilir ve hatta direk zarar görebilir. Bu duruma maruz kalmamak için, kullanılan ürünün “Güvenlik Bilgi Formu” incelenmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.

Soluma veya yutulması durumunda hemen ortaya çıkan, mide bulantısı, kusma, baş ağrısı, boğaz yanması, bitkinlik, hızlı veya düzensiz kalp atışı, zor nefes alma gibi semptomlara sebep olur. Bazı solventle içe çekildiğinde kansere, böbrek veya sinir sistemi bozukluğuna, baygınlığa neden olabilir.

Gözlere teması durumunda , gözde yanma, yaşlanma, kaşınma veya kızarıklığa sebep olabilir. Gözlerin uzun süre solventin buharına maruz kalması durumunda geçici görme bozukluğu, sürekli kaşıntı veya kalıcı görme bozukluluğuna neden olabilir.

Deri ile teması durumunda ise deride kuruma, kabuklanma, yanma, kaşıntı, isilik bigi rahatsızlıklara neden olur. Derinin solventle fazla maruz kalması durumunda ise solvent deriden geçerek kana karışabilir ve kalıcı hastalıklara neden olabilir.

Solventlerin Sağlık Üzerine Etkileri Hangi Faktörlere Bağlıdır

Öncelikle hangi solventin kullanıldığına bağlıdır. Solventlerin sağlık bozucu etkileri birbirlerinden oldukça farklıdır ve solventler çoğunluklu çeşitli karışımlar halinde piyasaya sürülürler.

Etkilenme yolu sağlık bozukluğunun tipini, gelişimini ve ağırlığını değiştiren önemli bir faktördür. Solunum yoluyla vücuda alınan solventler kana karışıp diğer organlarda da zarar oluşturacaktır ancak öncelikle üst solunum yollarında (burun, yutak, gırtlak, bronşlar) ırgalanmaya yol açacaktır. Deri yoluyla alınması durumunda ise benzer ırgalanma durumu etkilenen deri bölgesi için geçerli olacaktır. Deride kuruma, basit çatlaklardan süregen deri iltihabına kadar sağlık sorunları öncelikle yaşanacaktır.

Etkilenme ağırlığına bağlı olarak sağlık bozukluğunun tipi, gelişim hızı ve ağırlığı değişecektir. Etkilenme süresinin fazlalığı, ortamda bulunun solventin yoğunluğunun fazlalığı etkilenme ağırlığını arttırır.

Aynı ortamda solventler dışında kimyasalların varlığı sağlık sorunlarını artıracaktır.

Bireysel hassasiyet sağlık bozukluğu oluşumunda etkilidir. Bireysel hassasiyet genetik yapıdan, daha önce geçirilmiş hastalıklardan, çeşitli metabolizma farklılıklarından etkilenir.

Bireysel alışkanlıklar da etkilenme ve sağlık bozukluğu oluşumunda önemli faktörlerdir. Sigara içme alışkanlığı, alkol kullanımı, hijyen kurallarına uymama durumu etkilenmeyi kolaylaştırır.

Solventin zararlarından korunmak için bir kaç öneri:

En önemli şey, zararlı olduğunun bilinmesidir. Özellikle markasız veya ucuz boya, tinerler gibi çok fazla solvent içeren ürünler alınmamalıdır. Solvent içeren ürün kullanıldığında ortamı çok iyi havalandırmalısınız. Koruyucu maske ve eldiven hatta gözlük kullanılmalı. Solvent içeren ürünlerin vücutta herhangi bir yere temasından kaçınılmalıdır. Eğer uygulama yapılmış ortamda ağır bir solvent kokusu var ise orada durulmamalı ve mekan iyi bir şekilde havalandırılmalıdır. Ambalaj üzerindeki talimatlara uyulmalıdır. Ürün Güvenlik Bilgi Formu (MSDS) istenmeli ve uyarılar dikkate alınmalıdır.

Ortam ölçümleri

Riskin derecesinin bilinmesi kontrolün başlangıcıdır. İş ortamında solvent ölçümlerinin yapılması gereklidir. Ölçümler statik toplayıcı pompalar ya da işçinin solunum bölgesinden sürekli alınan örneklerde yapılır.

Ortam ölçümü, biyolojik izlemi yani işçinin kan ve idrarında solvent ya da yıkım ürününün aranması yerine geçmez. Her iki analiz birbirini tamamlar yapıdadır. Ortam ölçümleri uluslararası kabul edilebilir sınırların altında olmalıdır. Kimyasallar açısından kabul edilebilir sınırlar, o güne kadar yapılmış bilimsel çalışmalarla insanda sağlık etkisi yaratmadığı düşünülen havada maksimum kimyasal yoğunluğudur. Solventler açısından bakılacak olursa bu tanım narkoz etkisi oluşturmayan değerler olarak basitleştirilebilir. İşyeri ortamında söz konusu değerler aşılmamalıdır. Kabul edilebilir değerlerin aşılmaması sağlığın korunmasını garantiler mi? Bu tartışma haklı ve önemlidir.

İşyerlerinde çoğunlukla bir tek solvent bulunmadığı gibi, çok çeşitli solvent dışı kimyasal maddeler de bir arada işçiyi etkiler. Bu kimyasallardan bazıları değişmeden birbirlerinin sağlık etkilerini artırırlar. Bazıları da reaksiyona girerek her birinden çok daha zararlı kimyasallar oluşturabilirler. Özetle ve konumuz özelinde her biri kabul edilebilir sınırların altında yoğunlukta solventler bir arada basitçe narkoz etkisine ve diğer sağlık bozukluklarına yol açabilirler. Bu durumda biyolojik izlem de fazlaca bilgi vermeyecektir. Çünkü yüksek olasılıkla her bir solvent ya da yıkım ürünü kan veya idrarda normal sınırlarda görülecektir. Ancak ayrıntılı ve dikkatli yapılacak periyodik muayene yararlı bilgiler sağlayabilir ve bu bilgilerin uluslararası otoritelerle paylaşılması durumunda kabul edilebilir değerler değişebilir.

Riskin kontrolü:

Solventle çalışılan işyerlerinde işçilerin sağlığının solvent nedeniyle bozulması engellenmelidir. Risk kontrolü önlemleri birbirini yadsımayan ancak öncelik sırası belirleyen bir basamaklama ile uygulanmalıdır:

  • Ortadan kaldırma/yerine koyma ve işlem değişikliği,
  • Mühendislik önlemleri,
  • Yönetsel önlemler,
  • Kişisel koruyucular.

Ortadan kaldırma/yerine koyma ve işlem değişikliği:

Solvent riski olan her iş akışında düşünülmesi gereken bir kontrol basamağıdır. Solventin kullanılmaması ya da zararsız daha az zararlı bir solventle değiştirilmesi olanağı araştırılmalıdır.

Mühendislik önlemleri

İşyerinde otomasyon ilk akla gelen mühendislik önlemidir. Solventi kaynağından, işyeri atmosferine yayılmadan uzaklaştırmak için lokal havalandırma sağlanmalıdır.

Lokal havalandırma oldukça karışık ve özelleşmiş bir konudur. Üzerinde düşünülmeden gerçekleştirilen lokal havalandırma sistemleri işe yaramayacağı gibi ekonomik bir külfettir. Lokal havalandırma planlanırken davlumbazların tipi, yüksekliği, kaynağa ve riske göre konumu, taşıyıcı kanalların hava akımını sağlayabilecek boyut ve şekilde planlanması, fanların konumu, gücü, gürültüsü, kirlenmiş havanın genel atmosfere atılma koşulları üzerinde düşünülmelidir.

Solvent kullanılan işlemlerin, iş akışlarının solvent kullanılmayan işlemlerde çalışan işçilerin etkilenmesini engellemek amacıyla sınırlanması etkilenen işçi sayısını düşürecektir. Ayrıca riskli işlemin kapalı sistemlere alınması olanakları araştırılmalıdır. Solvent kullanılan işyerlerinin genel havalandırmasının mekanize ve iyi yapılması gereklidir.

İşyeri genelinde solvent yoğunluğunun azaltılması riskli alanlarda da yoğunluğu azaltacak ve etkilenen işçi sayısının, etkilenme düzeyinin düşmesine hizmet edecektir. Genel havalandırma yapılırken termal konfor koşulları gözardı edilmemeli ve kesinlikle uzman kişilerden görüş alınmalıdır.

Yönetsel önlemler

Yönetsel önlemlerin genel ve en hatırlatılması gereksiz olanı ‘işverenin işçi sağlığını koruma yükümlülüğünden’ kaynaklanan deri ve solunum yoluyla solventle etkilenmenin engellenmesidir.

Solventten etkilenme riski başat risklerden biriyse, işyerinde genel sağlık güvenlik politikasının yanı sıra ‘solvent etkilenmesinin önlenmesi politikası’ oluşturulmalı, duyurulmalı ve gereği yapılmalıdır.

  • Tüm kimyasal maddelerin “Malzeme Güvenlik Formları” hazırlanmalı ya da edinilmelidir.
  • Solvent buharının yoğunlaşabileceği sınırlanmış alanlara giriş yasaklanmalıdır.
  • Solvent ve solvent içeren karışımlar kapalı kaplarda tutulmalıdır.
  • Solvent içeren kaplar işçinin anlayabileceği dil, simgeler kullanılarak etiketlenmelidir.
  • İşyerinde kirli alanlarda yemek yenmesi, içecek içilmesi, sigara içilmesi yasaklanmalıdır.
  • Yemek öncesi, içecek içilmeden önce, tuvalet öncesi ellerin yıkanması sağlanmalıdır.
  • Solventle etkilenme riski yüksek iş alanlarında uyarıcı levhalar bulundurulmalıdır.
  • İşçiler kullanılan kimyasal maddeler, riskleri, korunma önlemleri konularında eğitilmelidirler.
  • Solvent depo alanları yanıcılıkları ve buharlaşabilirlikleri dikkate alınarak dikkatle seçilmelidir. Depo alanı iyi havalandırılmalı, diğer iş alanları ile izolasyonu sağlanmalı ve serin olmalıdır. Depolama iyi izlenerek minimum düzeyde tutulmalıdır.

Kişisel koruyucuların kullanılması:

Kişisel koruyucular diğer önlemleri desteklemek amacıyla kullanılmalıdır. Tek başlarına temel önlem gibi kullanılmaları kesinlikle yararsızdır. Kişisel koruyucuların riske uygun seçilmesi, işçiye uyumlu olması, kullanımı ve bakımı konularında işçinin eğitilmesi gereklidir.

Yukarıda sayılan önlemlerin uygulanmasına rağmen işyeri ortamında solvent buharı yoğunluğu istenilen düzeye düşürülemiyorsa solunum koruyucular kullanılabilir. Solunum koruyucu maskeler ya ‘kimyasal tutucu filtresi bulunan’ ya da ‘dışarıdan hava sağlayan’ tipte olmalıdır. Ortam solvent yoğunluğu, etkilenme ağırlığı, etkilenmenin devamlılığı gibi değişkenler dikkate alınarak maske seçimi yapılmalıdır. Derinin korunması amacıyla ‘solvent geçirgen olmayan’ eldivenler, ayakkabılar, iş giysileri kullanılabilinir. Ayrıca derinin korunması amacıyla ‘bariyer kremler’de kullanılabilir. Gözlük ya da yüz örtücülerin kullanılması gözlerin etkilenme olasılığını azaltır.

İşçilerin Sağlık Durumlarının Kontrolü:

Tüm alınan önlemlerle ortam solvent yoğunluğu kabul edilebilir düzeyin altına da indirilmiş olsa bile ‘solventin sağlığı bozma riski’ sıfırlanmış kabul edilemez. İş sağlığı yönetimi, riskin yönetimi, izleme ve performans kriterleri saptamalıdır. Performans kriteri sadece ortam ölçüm değerleri değildir, işçi sağlık kayıtları da önemli performans kriteridir. İşçilerde etkilenme belirtileri görülmesi tüm risk yönetimi prosesinin gözden geçirilmesini gerektirir.
İşe giriş muayenelerinde dikkat edilmesi gereken noktalar:

  • Solvent kullanılan işyerlerinde işe giriş muayenelerinde, işyeri hekimi işçinin sağlık durumunu dikkatle değerlendirmelidir. Değerlendirme işyerinde riskin düzeyini dikkate almalıdır.
  • Geçmiş hastalık hikâyesi dikkatle alınmalı, özellikle böbrek, akciğer, solunum sistemi hastalıkları, kalp atım düzensizlikleri sorgulanmalıdır.
  • Süreğen deri iltihaplanmaları açısından işçi değerlendirilmelidir.
  • Akciğer ve karaciğer hastalıkları açısından kanıta dayalı değerlendirmeler yapılmalıdır.
  • Alışkanlıklar, kişisel hijyen değerlendirme kriterleri arasında yer alabilir.
  • Uç sinir sistemi basit muayenesi her işçi için gerçekleştirilmelidir.

Kimyasal Maruziyetin Belirlenebilmesi İçin Yapılması Gereken Tetkikler >>>

Dr. Fatih Hakan ÇAM

Print Friendly, PDF & Email
Sending
User Review
0 (0 votes)
Solvent ve Çözücü Kimyasallar

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

error: Bu site içeriği buraya özgündür. Kopyalanmasını istemiyorum. Emeğime saygı için bu sayfanın linkini paylaşabilirsiniz. Bana fatih@ergometri.com adresinden ulaşabilirsiniz.